Engelse traditie is hier een frisse kerkhit.

Evensong -Steeds meer mensen bezoeken de choral evensong, een Engelstalige kerkdienst met veel aandacht voor muziek. De evensong is populair bij orthodoxe protestanten, maar ook bij niet-gelovigen. 'Er is een enorme hunkering naar reflectie, naar verstilling.'

Het traditionele kerkbezoek op zondag neemt al jaren af, maar deze donderdagavond zit de Domkerk bomvol. Dat is de verdienste van de evensong, de uit Engeland overgewaaide kerkdienst in de vroege avond die wordt opgeluisterd met koormuziek. De evensong doet het goed in Nederland. In de jaren tachtig werden de eerste evensongs uitgevoerd: inmiddels zingen 150 koren in heel Nederland evensongs. Ze trekken jaarlijks duizenden bezoekers.

CHORAL EVENSONG IN DE UTRECHTSE DOMKERK MET HET KAMPEN BOYS CHOIR: EEN VOLLE KERK OP DONDERDAGAVOND. FOTO WERRY CRONE

Hoe komt dat? Wie zijn de mensen die een evensong bezoeken, waar zoeken ze naar, en wat vinden ze er? Die vragen probeert Hanna Rijken, verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit Amsterdam, te beantwoorden. "Schoonheid en spiritualiteit, dat zijn de twee kernwoorden", vertelt Rijken. "Men zegt vaak dat de evensong vooral populair is vanwege de mooie muziek, maar voor heel veel mensen bestaat de aantrekkingskracht juist uit rust en stilte. Er is een enorme hunkering naar reflectie, naar verstilling. Dat hangt wel nauw samen met de schoonheidservaring van de muziek, van de taal en van het kerkgebouw, maar die verstilling is minstens zo belangrijk."

Naar de kroeg

Rijken, die ook theoloog en musicus is, organiseert 'Evensong and Pub', een reeks evensongs in verschillende kerken in Utrecht, die steeds worden afgesloten met een bezoek aan de kroeg. Ze werkt voor haar postdoc-onderzoek samen met promovendus Kathryn King van de Universiteit van Oxford, die uitzoekt hoe het zit met de populariteit van de evensong in Engeland. Afgelopen week presenteerde het tweetal de voorlopige onderzoeksresultaten in de Lutherse Kerk in Utrecht, met aansluitend een evensong in de Domkerk. Ook de presentatie was volledig in Engelse stijl: tussen de sprekers door zingen de aanwezigen Engelse hymnes, compleet met orgelbegeleiding.

Een opvallende uitkomst van Rijkens onderzoek is dat de evensong ook populair is onder orthodoxe protestanten, die op zondag twee keer per dag naar de kerk gaan. Daarover heeft Rijken een hypothese. "Zondagmorgenvieringen draaien om bijbeluitleg, om het gesproken woord", legt Rijken uit. In het calvinistische protestantisme is een soort hunkering naar spiritualiteit die niet alleen met het gesproken woord wordt vervuld, maar ook via andere kanalen: rituelen, koorzang en gewaden. Dat is wat de mensen uit mijn onderzoek tijdens een evensong ervaren: door de stilte, de gewijde sfeer en de schoonheid voelen ze de aanwezigheid van God, het mysterie of het hogere."

De vaste structuur van een evensong bestaat uit psalmen, bijbellezingen, traditionele Engelse hymnes en gebeden. Elke bijbellezing wordt gevolgd door een door het koor gezongen 'Magnificat', de lofzang van Maria, en het 'Nunc dimittis', de lofzang van Simeon. Die liturgische vorm ontstond in de zestiende eeuw, tijdens de Engelse Reformatie en de oprichting van de anglicaanse kerk.

Die 'Engelsheid' geeft de evensong een extra dimensie, zegt Rijken. De taal is daarbij heel belangrijk. "Veel mensen geven aan dat het Engels bijdraagt aan de mystiek. Hoewel het volgens sommigen soms wel een beetje aanvoelt als Engelandje spelen."

Op het eerste gezicht lijken de Engelse en de Nederlandse evensongbezoeker sterk op elkaar: beiden zijn hoogopgeleid. In Nederland heeft ruim 90 procent minimaal een hbo-opleiding afgerond. Voor deze groep geldt dat de meerderheid ook nog eens een voorliefde heeft voor klassieke muziek: meer dan de helft zingt zelf in een koor en gaat regelmatig naar concerten.

De achtergrond van de Nederlandse evensongbezoeker blijkt wel een stuk gevarieerder dan die van de Engelse. Engelsen die naar de evensong gaan, hebben bijna allemaal een kerkelijke achtergrond, maar dat is in Nederland niet het geval: maar liefst een derde gaat nooit of zelden naar de kerk.

Is het niet een beetje vreemd dat een groeiende groep mensen naar een kerkdienst gaat zonder dat ze daadwerkelijk in God geloven?

Nee, zegt Jonathan Arnold, die in zijn boek 'Music and Faith: Conversations in a Post-Secular Age' onderzoek deed naar de relatie tussen muziek en religie. Arnold is priester in de anglicaanse kerk en professioneel zanger. Samen met Rijken leidt hij de evensong in de Dom. "Door de evensong kunnen mensen een klein beetje van het goddelijke ervaren, en dat is genoeg."

Volgens Arnold is de evensong een bijzondere vorm van geloofsbeleving, omdat alle zintuigen worden geprikkeld. "De evensong is iets waaraan je actief meedoet. Dat betekent meezingen, spreken, nadenken, maar ook goed luisteren naar de muziek. Voor veel mensen levert dat al een ontmoeting met het goddelijke op, ook wanneer de persoon in kwestie niet in God gelooft. Dat gaat als het ware vooraf aan het godsgeloof, aan doctrine en dogma's."

In Arnolds eigen leven gaan muziek en geloof altijd hand in hand. "Ze vormen voor mij een symbiose. God is voor mij niet alleen maar te vinden in de Bijbel. Hij is verweven in de gehele schepping, dus ook in muziek. Door te musiceren praktiseer ik mijn geloof, en versterk ik het tegelijkertijd."

Arnold moet erom lachen dat de eeuwenoude traditie van de evensong in Nederland wordt gezien als iets nieuws, iets fris. "Ik ben enorm verrast dat de woorden evensong en fris hier in dezelfde zin kunnen worden gebruikt."

Bas Roetman